Հետևե՛ք ինձ Facebook-ում

Հետևեք ինձ Twitter-ում

Հետևեք ինձ Instagram-ում

No images found!
Try some other hashtag or username

Բաժանորդագրվել

Email հասցե*

Պետությունների չճանաչվածության ու ձախողման առնչությունները. Անալիտիկոն


Ամսաթիվ՝ 01/05/2014 Բաժին՝ Հրապարակումներ, Քաղաքականություն

Հասարակագիտական գրականության մեջ պետության դերի ու նպատակների վերաբերյալ կարող ենք հանդիպել մի շարք մոտեցումների, սակայն մի բան բոլորի մոտ միանշանակ է, այն է` պետությունը նպատակ ունի ապահովել եւ կարգավորել իր բնակչության պատշաճ սոցիալական կյանքը: Այդ կարգավորումները, կախված ընտրված մոտեցումներից, կարող են տարբեր լինել` պետության նվազագույն գործառույթից մինչեւ առավելագույն գործառույթ: Այնուամենայնիվ, անկախ այն հանգամանքից, թե պետությունն արդյոք գիշերային պահա՞կ է, թե՞ սոցիալական լայն գործառույթներ ունեցող հաստատություն, նրա արդյունավետությունը կախված է գլխավորապես իր ներուժից` ռեսուրսներից եւ դրանց կառավարումից:
Ի՞նչ դերակատարում ունի պետության միջազգային ճանաչումն այդ ճանապարհին: Այս հարցին պատասխանելու համար պետք է հասկանալ ճանաչման հետեւանքների եւ պետության հիմնական գործառույթների միջեւ կապը: Պետությունների իրավունքների եւ պարտականությունների վերաբերյալ Մոնտեվիդեոյի հռչակագիրը (1933թ.), որը պետությունների ճանաչման հարցերը կարգավորող գլխավոր փաստաթուղթն է միջազգային իրավունքում, սահմանում է չորս հիմնական չափանիշներ, որոնց պետք է ճանաչվող միավորը բավարարի: Մասնավորապես` հստակ տարածքից եւ մշտական բնակչությունից բացի, անհրաժեշտ է ունենալ նաեւ դրանց վրա արդյունավետ ու անկախ կառավարում, ինչպես նաեւ արտաքին հարաբերությունների մեջ մտնելու կարողություն:Միջազգային հարաբերություններից քիչ թե շատ գաղափար ունեցող մարդիկ քաջ գիտեն, որ այս չորս չափանիշների առկայությունն ամենեւին պարտադիր կերպով չի նշանակում պետության ճանաչում: Այսինքն` պետության միջազգային ճանաչումն այնքան էլ իրավական ակտ չէ, այլ` գլխավորապես քաղաքական: Այս պնդման օգտին խոսող փաստերը քիչ չեն թե՛ ճանաչված, թե՛ չճանաչված պետությունների պարագայում: Օրինակ, ո՞վ կարող է հիմնավոր կերպով բացատրել, թե ինչ իրավական հիմքերով Կոսովոն պետք է ճանաչվեր բազմաթիվ երկրների կողմից, իսկ Արցախի Հանրապետությունը` ոչ, այն պարագայում, որ Արցախը բավարարում է վերոնշյալ չորս չափանիշները: Կամ ինչու՞ ՌԴ-ն ճանաչեց Աբխազիայի անկախությունը, իսկ Կոսովոյինը` ոչ, եւ հակառակ վարքը Արեւմուտքի կողմից: Իհարկե, սրանք օրինակներ են միջազգային հարաբերությունների միայն վերջին շրջանի պատմությունից, եւ այդպիսի օրինակները քիչ չեն: Սա խոսում է այն մասին, որ երկրները ճանաչում են միմյանց` ելնելով իրենց սեփական շահերից, իսկ իրավական փաստարկները ծառայում են որպես զուտ փաստարկներ:
Անդրադառնալով պետությունների` միջազգային հանրության կողմից ճանաչված լինելու ձգտմանը` փորձենք հասկանալ դրա հիմքերը: Կարծում եմ, այն ցանկալի է հետեւյալ երկու հիմնական գործոններով պայմանավորված` անվտանգային եւ միջազգային առեւտրային:
1. Անվտանգության տեսանկյունից միջազգային ճանաչումը կարող է պետությանը տալ հավելյալ երաշխիքներ նրա սահմանների եւ բնակչության ապահովության համար: Ճանաչումից բխող մեխանիզմները տարբեր կարող են լինել` դաշնակցային հարաբերություններից ու միջազգային կազմակերպություններին անդամակցելուց մինչեւ միջազգային իրավունքով երաշխավորված անվտանգություն: Այնուամենայնիվ, ինչպես իրատեսները կպնդեին, անվտանգության գլխավոր երաշխավորը պետության սեփական կարողունակությունն է` գլխավորապես ռազմական պատրաստվածության տեսքով, ինչը, բնականաբար, ճանաչման հետ ուղղակիորեն կապված չէ պատճառահետեւանքային կապերով: Որպես վերջին ասվածի ապացույց` կարող ենք դիտարկել իրարամերժ դեպքեր: Օրինակ, Սիրիան միջազգայնորեն ճանաչված սուբյեկտ է, սակայն վերջին տարիներին համարվում է ձախողված պետություն, քանի որ դրա կառավարությունը (անկախ այն հանգամանքից` դա Ասադի՞, թե՞ ընդդիմադիրների իշխանությունն է) ի վիճակի չէ ապահովել արդյունավետ եւ անկախ կառավարում իր միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններում: Սա որպես ճանաչված-ձախողված երկրի օրինակ, իսկ չճանաչված-հաջողված պետության օրինակներից է Արցախի Հանրապետությունը, որը, առանց միջազգային ուժերի միջամտության եւ ի հեճուկս միջազգային հանրության կողմից իրավականորեն Ադրբեջանի մաս համարվելուն, արդյունավետորեն պաշտպանում է իր բնակչության անվտանգությունը:
2. Միջազգային առեւտրի տեսանկյունից պետությունը, ճանաչված լինելու պարագայում, ավելի մեծ հնարավորություն է ունենում առեւտրային ուղիղ հարաբերությունների մեջ մտնելու այլ երկրների հետ: Բացի երկկողմանի եւ բազմակողմանի առեւտրային հարաբերությունների հաստատման հնարավորությունից, միջազգայնորեն ճանաչված սուբյեկտը սովորաբար կարողանում է լուծել սահմանների խնդիրը` դրանք օգտագործելով եւ՛ ներքին սպառման, եւ՛ տարանցիկ բեռնափոխադրումների նպատակով: Չճանաչված լինելը հիմնականում նշանակում է փակ սահմանի առկայություն, իսկ վերջինս, իր հերթին, հանգեցնում է առեւտրային ներուժի մասնակի` օգտագործման: Այնուամենայնիվ, պետք է նկատել, որ ճանաչման եւ բաց սահմանների առկայության կամ տնտեսական զարգացման միջեւ հարաբերակցությունն ուղիղ համեմատական չեն միմյանց: Դրա վկայությունն է Հայաստանի Հանրապետությունը, որը, փաստորեն, միջազգայնորեն ճանաչված պետություն է, սակայն մեկի փոխարեն երկու փակ սահման ունի` դրանից բխող տնտեսական հետեւանքներով: Մյուս կողմից, Թայվանը, հանդիսանալով միջազգայնորեն չճանաչված պետություն եւ չունենալով հարեւանների կողմից ճանաչված սահմաններ, միեւնույն ժամանակ ակտիվ տնտեսական հարաբերությունների մեջ է մոտիկ ու հեռու բազմաթիվ պետությունների հետ: Ավելին` այն, որպես առանձին առեւտրային գոտի, լիիրավ կերպով անդամակցում է Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, ինչին չեն հասել նույնիսկ որոշ ճանաչված պետություններ:
Գալով ներքին հարցերում պետությունների արդյունավետության վրա իրենց անկախության միջազգային ճանաչման/չճանաչման հանգամանքի ազդեցությանը` կարող ենք այն դիտարկել գլխավորապես հաստատությունների արդյունավետության շրջանակներում: Նպատակահարմար եմ գտնում քննարկել երկու հիմնական` քաղաքական եւ սոցիալ-տնտեսական ոլորտների արդյունավետությունը:
1. Քաղաքական ինստիտուտները կառավարում են ողջ պետական համակարգը, եւ դրանց ընտրությունը վճռորոշ նշանակություն ունի արդյունքների համար: Անշուշտ, պետության միջազգային ճանաչումը կարող է լրացուցիչ խթան հանդիսանալ կառավարման հատկապես ժողովրդավարական համակարգ ընտրած պետությունների համար: Խոսքը վերաբերում է միջպետական կառույցների միջոցով փորձի եւ աջակցության տրամադրմանը: Սակայն այդ աջակցությունը (որոշ դեպքերում` միջամտությունը) չնչին նշանակություն կարող է ունենալ հաստատությունների արդյունավետության բարձրացման ճանապարհին, քանի որ ներքին կյանքի կարգավորման մեթոդները ճանաչումից ուղղակիորեն կախված չեն, եւ քաղաքացիներն ազատ են ընտրելու այն ճանապարհը, որն իրենք են ցանկանում: Որպես այս հիպոթեզը հաստատող օրինակներ կարող են լինել ամբողջատիրական համակարգ ունեցող Ադրբեջանը մի կողմից եւ անցումային ժողովրդավարական Արցախը մյուս կողմից: Թեեւ Ադրբեջանն ընդհանուր առմամբ  ձախողված պետություն չէ, սակայն, միանշանակորեն, ժողովրդավարական հռչակված հաստատությունների  արդյունավետությունն ավելի ցածր է, քան ԼՂՀ-ում: Եվ դա փաստում են ոչ միայն միջազգային դիտորդները, այլ նաեւ աշխարհում ժողովրդավարացումը գնահատող հեղինակավոր «Freedom House» կազմակերպությունը, որն Արցախը դասում է «կիսաազատ», իսկ Ադրբեջանը` «ոչ ազատ» պետությունների շարքին: Ավելի ցցուն օրինակ է Հյուսիսային Կիպրոսի եւ Հյուսիսային Կորեայի համեմատությունը: Անկախ չճանաչված լինելու հանգամանքից` Հյուսիսային Կիպրոսը «Freedom House»-ի կողմից համարվում է «ազատ» պետություն, իսկ Հյուսիսային Կորեան, հանդիսանալով ճանաչված պետություն` «ոչ ազատ»: Այս տեսանկյունից համոզված կերպով կարող ենք փաստել, որ առաջինը հաջողված, իսկ երկրորդը` ձախողված պետություններ են` անկախ իրենց միջազգային կարգավիճակից:
2. Սոցիալ-տնտեսական ոլորտը եւս համարվում է ներքին կարգավորման բնագավառ, որը նույնպես կախված է կառավարման համակարգի հաստատություններից: Այն սերտորեն փոխկապակցված է քաղաքական ենթահամակարգի հետ, եւ դրանցից մեկի արդյունավետության բարձրացումը սովորաբար հանգեցնում է մյուս ոլորտում եւս բարելավման: Նույն Հյուսիսային Կիպրոսի եւ Հյուսիսային Կորեայի օրինակները համապատասխան են այստեղ: Ավելին` ինչպես նշեցի վերեւում, Թայվանը, հանդիսանալով չճանաչված պետություն, կարողացել է զարգացած սոցիալ-տնտեսական համակարգ ստեղծել, որն իր ծավալներով ու կշռով մտնում է աշխարհի բարձրագույն քսանյակի մեջ:
Հպանցիկ կերպով քննարկելով պետությունների կողմից իրենց միջազգային ճանաչմանը ձգտելու անվտանգային եւ առեւտրային դրդապատճառները` կարելի է համոզվել, որ թեեւ ճանաչումը կարեւորություն ունի այդ երկու ոլորտների համար, սակայն ո՛չ պարտադիր, ո՛չ էլ բավարար պայման է երկրների առեւտրային ու անվտանգային շահերն արդյունավետ կերպով իրացնելու ճանապարհին: Եթե այն պարտադիր լիներ, ապա ո՛չ Թայվանը կդառնար ասիական հրաշքի չորս երկրներից կամ աշխարհի քսան խոշոր տնտեսություններից մեկը, ո՛չ էլ Արցախը` իր տարածքի անվտանգությունը սեփական ուժերով պաշտպանող չճանաչված պետություններից մեկը: Իսկ եթե ճանաչումը բավարար լիներ հաջողվելու համար, ապա Սիրիան ի վիճակի կլիներ արդյունավետ ու անկախ վերահսկողություն ապահովել իր ողջ տարածքում, կամ Ռուանդան ժամանակին չէր առերեսվի ցեղասպանության հետ: Ինչ վերաբերում է զուտ ներքին նշանակության հարցերին, ապա, ինչպես քննարկվեց վերեւում, դրանք որեւէ կերպով չեն պայմանավորվում պետության միջազգային կարգավիճակով, քանզի ներքին կյանքի կարգավորումը չի ենթադրում հարաբերություններ այլ երկրների հետ:
Անալիտիկոն հանդես, ապրիլ, 2014թ.


Reddit

Պիտակներ՝ | |

Artsakh Ombudsman: Protection of Artsakh people's rights is more related to political issues | panorama.am

27/11/2018 Բաժին՝ English PostsՀարցազրույցներ և ելույթներՔաղաքականություն
Հայերեն տարբերակը՝ այստեղ: After the April war, Ruben Melikyan, who was appointed the Artsakh Republic Human Rights ...Ավելին...

Արցախցիների իրավունքների պաշտպանությունն ավելի շատ է կապված քաղաքական հարցերի հետ. Արտակ Բեգլարյան | panorama.am

26/11/2018 Բաժին՝ Հարցազրույցներ և ելույթներՔաղաքականություն
The English version: here. Ապրիլյան պատերազմից հետո Արցախի Հանրապետության մարդու իրավունքների պաշտպան նշանակված Ռուբեն Մելիքյանը հրաժարական տվեց ...Ավելին...

Lasting peace over Karabakh requires mutual dialogue, says ombudsman | tert.am

06/11/2018 Բաժին՝ English PostsՀարցազրույցներ և ելույթներՔաղաքականություն
Հայերեն լրիվ տարբերակը՝ այստեղ: If Armenia and Azerbaijan have a real desire to establish a lasting peace ...Ավելին...

Եթե ցանկություն կա երկար ժամանակով կարգավորելու ադրբեջանա-արցախյան հիմնախնդիրը, պետք է վերադառնանք հասարակությունների փոխշփումների. Արտակ Բեգլարյան | tert.am

06/11/2018 Բաժին՝ ՀրապարակումներՔաղաքականություն
The English short version: here. Հոկտեմբերի 31-ին Արցախի Ազգային ժողովի կողմից Մարդու իրավունքների պաշտպանի պաշտոնում ընտրված Արտակ ...Ավելին...

Raising citizens’ legal consciousness to be one of my goals, says new Ombudsman of Artsakh | armenpress.am

06/11/2018 Բաժին՝ English PostsՀարցազրույցներ և ելույթներՔաղաքականություն
Հայերեն տարբերակը՝ այստեղ: Newly-appointed Human Rights Defender of Artsakh Artak Beglaryan plans to meet with public officials, ...Ավելին...